Türkiye'de sivil toplumun en büyük açığı bağış toplamak değil, toplumsal güveni sürdürebilmektir. Güven ise ancak hesap verebilirlikle korunabilir.
Güvenin Sigortası: MEAL
Bir sonraki depremde insanların bağış yapıp yapmayacağını belirleyecek şey, aslında milyonlarca kişinin bugün adını bile duymadığı dört harf: MEAL. Açılımı; İzleme, Değerlendirme, Hesap Verebilirlik ve Öğrenme. Teknik görünse de aslında afet zamanlarında yapılan her bağışın doğru yere ulaşıp ulaşmadığını, ihtiyaç sahibinin sesinin duyulup duyulmadığını, yapılan hataların tekrar edip etmediğini ve toplumun güveninin korunup korunmadığını sorgulayan sistemin ta kendisidir.
Bugün dünyanın önde gelen birçok insani yardım kuruluşu, faaliyetlerini yalnızca iyi niyet üzerine değil, güçlü MEAL sistemleri üzerine inşa ediyor. Çünkü modern insani yardım anlayışında güven; beyanlarla değil, ölçülebilir verilerle, bağımsız denetimle ve şeffaflıkla korunuyor. Bugün birçok uluslararası insani yardım programında bağımsız izleme, değerlendirme ve hesap verebilirlik mekanizmaları proje tasarımının temel unsurları arasında yer alıyor.
Yıllardır bu alanda çalışan bir MEAL uzmanı olarak ne yazık ki Türkiye'de bu sistemin hak ettiği değeri göremediğine yakından tanıklık ettim. Bugün bu satırları yalnızca bir köşe yazarı olarak değil, yıllarını bu alana vermiş, buna rağmen kendi uzmanlık alanında üretme fırsatı bulamayan bir MEAL uzmanı olarak yazıyorum. Çünkü sorun benim iş bulamamam değil; bu uzmanlık alanının Türkiye'de hak ettiği kurumsal karşılığı henüz yeterince bulamamış olmasıdır. Bu yalnızca bireysel bir istihdam meselesi değil. Asıl sorun, Türkiye'de hesap verebilirlik kültürünün yeterince kurumsallaşamamış olmasıdır. Bunun bedelini yalnızca uzmanlar değil; sivil toplum kuruluşları, bağışçılar ve en önemlisi yardım bekleyen insanlar ödemektedir.
Uluslararası bağışçılar artık yalnızca iyi niyeti finanse etmiyor; güçlü izleme, değerlendirme ve hesap verebilirlik mekanizmalarına sahip kurumları tercih ediyor. Son yıllarda uluslararası insani yardım fonlarının daralması, birçok programın sona ermesi ve finansman olanaklarının azalması elbette tek bir nedene bağlanamaz. Ancak bağışçıların, yalnızca ihtiyacın büyüklüğüne değil, kurumların hesap verebilirlik kapasitesine de baktığı açıktır. Çünkü yardımın etkisinin ölçülmesi, raporlanması ve bağımsız biçimde doğrulanması, artık yardımın kendisi kadar önemlidir. Bu nedenle MEAL artık bir lüks ya da yalnızca proje gerekliliği değil; uluslararası güvenilirliğin ve sürdürülebilir finansmanın temel unsurlarından biridir.
Güven Sessizce Kaybedilir
Türkiye, belki de dünyanın en güçlü dayanışma kültürlerinden birine sahip ülkelerden biridir. Bu coğrafyada deprem olur, sel olur, yangın çıkar; daha devletin ilk ekipleri olay yerine ulaşmadan insanlar evlerinden battaniyelerini çıkarır, araçlarının bagajını gıda kolileriyle doldurur, çocuklarının kumbarasını açar ve hiç tanımadıkları insanlar için yardım toplamaya başlar.
Yardım etmek bizim için sıradan bir davranış değil, toplumsal hafızamızın en güçlü reflekslerinden biridir. Belki de bizi millet yapan en önemli ortak özelliklerden biri budur. Çünkü biz, acıyı paylaşmayı bilen bir toplumuz. Fakat son yıllarda bu güçlü dayanışma kültürünün sessizce aşındığına tanıklık ediyoruz. Eskiden insanlar yalnızca "Nasıl yardım edebilirim?" diye sorarken, bugün aynı insanlar önce "Acaba güvenebilir miyim?" diye soruyor. İşte tam da bu değişim, üzerinde durmamız gereken asıl meseledir.
Bağış Yapmak, Güveni Emanet Etmektir
Güven, sivil toplumun görünmeyen sermayesidir. Bir derneğin binası olmayabilir, büyük bir araç filosu veya güçlü bir reklam bütçesi bulunmayabilir; fakat güvenini kaybettiği gün elindeki en büyük varlığını kaybetmiş olur.
Çünkü insanlar bağış kutusuna yalnızca para bırakmaz. Vicdanını bırakır, umudunu bırakır, bazen de hayatında ilk kez tanımadığı bir insana duyduğu güveni bırakır. Aslında yapılan her bağışın görünmeyen bir cümlesi vardır: "Bu emaneti doğru yöneteceğine inanıyorum." İşte sivil toplumun en ağır sorumluluğu da tam burada başlar.
6 Şubat depremleri bu gerçeği bütün çıplaklığıyla ortaya koydu. Milyonlarca insan, belki de Cumhuriyet tarihinin en büyük dayanışma hareketlerinden birini gerçekleştirdi. Kimisi emekli maaşından artırdığı parayı gönderdi, kimisi yıllardır biriktirdiği altınını bozdurdu, kimisi çocuklarının eğitim birikimini hiç düşünmeden bağışladı. O gün insanlar yalnızca maddi yardım yapmadılar; güvenlerini de emanet ettiler.
Ancak afetin ilk günlerinin ardından kamuoyunda bambaşka sorular yükselmeye başladı: Toplanan bağışlar nasıl yönetildi? Yardımlar gerçekten ihtiyaç sahiplerine ulaştı mı? Kim denetledi? Kim kontrol etti? Yapılan hataları kim gördü? Kim raporladı? Kim yönetime "Burada yanlış gidiyoruz." diyebildi?
Bu sorular bazı çevreler tarafından güvensizlik olarak yorumlandı. Oysa tam tersine, bu sorular güçlü bir sivil toplumun en doğal göstergesidir. Çünkü güven, sorgulanmayan yerde değil; sorgulanabildiği ve cevap bulabildiği yerde büyür.
Asıl Sorun Para Değil, Sistemdir
Ne yazık ki Türkiye'de hesap verebilirlik kavramı uzun yıllardır yanlış anlaşılıyor. Çoğu zaman bu kavram yalnızca muhasebe kayıtlarıyla, bağımsız denetim raporlarıyla veya yıl sonunda yayımlanan faaliyet raporlarıyla sınırlandırılıyor.
Oysa hesap verebilirlik, finansal tabloların çok ötesinde bir yönetim anlayışıdır. Bir kurumun yalnızca parasını değil; kararlarını, süreçlerini, başarısını, başarısızlığını, eksiklerini ve öğrendiklerini de toplumla paylaşabilmesidir. Başka bir ifadeyle hesap verebilirlik, güvenin kurumsallaşmış hâlidir.
İyi Niyet Yetmez
Tam da bu noktada Türkiye'de gözden kaçan büyük bir eksiklik ortaya çıkıyor. Bugün hemen her vakıf ve derneğin muhasebecisi vardır. Avukatı vardır. İnsan kaynakları birimi vardır. İletişim ekibi vardır. Peki milyonlarca liralık bağışın sahadaki etkisini sürekli izleyen, uygulamaları değerlendiren, vatandaşın geri bildirimlerini yönetime taşıyan ve olası riskleri henüz kriz çıkmadan raporlayan bağımsız bir profesyonel yapı var mıdır?
Çoğu zaman bu sorunun cevabı belirsizdir. Oysa hiçbir ciddi kurum yalnızca iyi niyetle yönetilemez.
Bir hastanede enfeksiyon kontrol komitesi bulunmazsa risk büyür. Bir fabrikada kalite kontrol sistemi kurulmazsa hatalı ürün piyasaya çıkar. Bir hava yolu şirketinde uçuş güvenliği denetlenmezse küçük bir ihmal büyük felaketlere dönüşebilir. Hiç kimse bu alanlarda "Biz zaten iyi niyetliyiz." diyerek denetim mekanizmalarını gereksiz görmez.
Çünkü profesyonel yönetim, iyi niyetin yerine değil; onu korumak için vardır. Sivil toplum kuruluşları için de durum farklı değildir. Milyonlarca liralık bağış yöneten, binlerce gönüllüyle çalışan ve yüz binlerce insanın hayatına dokunan kurumların yalnızca vicdana değil, güçlü kurumsal sistemlere de ihtiyacı vardır.
Artık Bir Tercih Değil, Zorunluluk
İşte bu nedenle Türkiye'de artık yeni bir tartışmayı başlatmanın zamanı gelmiştir. Belirli büyüklüğün üzerindeki vakıf ve derneklerde tam zamanlı bir MEAL uzmanı istihdamı neden yasal bir zorunluluk olmasın?
Nasıl ki iş güvenliği uzmanı çalıştırmak çalışanların hayatını koruyorsa, mali müşavir bulundurmak mali disiplini sağlıyorsa, MEAL uzmanı da bağışçı güvenini ve kurumsal hesap verebilirliği korur.
Bu görev yalnızca rapor hazırlamaktan ibaret değildir. Yönetim ile saha arasında bağımsız bir denetim köprüsü kurmaktır. Kuruma ayna tutmaktır. Vatandaşın sesini yönetime taşımaktır. Riskleri kriz olmadan önce görünür kılmaktır. En önemlisi ise kurumun güvenini, iyi niyet beyanlarıyla değil; ölçülebilir verilerle güçlendirmektir.
Bir Sonraki Afete Bugünden Hazırlanmak
Bu çağrı herhangi bir kurumun ya da herhangi bir kişinin eleştirisi değildir. Aynı şekilde yalnızca yeni bir meslek alanı oluşturma talebi de değildir. Evet, bugün uluslararası standartlarda eğitim almış çok sayıda MEAL uzmanı ya işsizdir ya da uzmanlık alanı dışında çalışmaktadır. Ben de onlardan biriyim.
Ancak mesele birkaç uzmanın istihdam edilmesinden çok daha büyüktür. Mesele, Türkiye'nin afetlere en hızlı koşan toplumlarından biri olmasına rağmen yardım süreçlerini aynı hızla kurumsallaştıramamasıdır. Güven yalnızca iyi niyetle korunamaz; güven, hesap verebilirlikle kalıcı hâle gelir.
Bir sonraki depremi durduramayacağız. Bir sonraki yangını engelleyemeyeceğiz. Bir sonraki sel felaketini de önleyemeyeceğiz. Fakat bir sonraki afetten sonra yine aynı soruları sorup sormayacağımıza bugün karar verebiliriz:
"Paralar nereye gitti?"
"Kim denetledi?"
"Bu hata neden daha önce görülmedi?"
Eğer bu soruların her afetten sonra yeniden gündeme gelmesini istemiyorsak, yardım kültürümüz kadar güçlü bir hesap verebilirlik kültürü de inşa etmek zorundayız.
Bir ülkenin büyüklüğü yalnızca ne kadar yardım topladığıyla ölçülmez. Topladığı yardımın hesabını ne kadar verebildiğiyle de ölçülür. Çünkü vicdan insanı yardım etmeye çağırır; hesap verebilirlik ise o vicdanı kalıcı bir kuruma dönüştürür. Türkiye'nin bugün ihtiyaç duyduğu şey daha fazla iyi niyet değil, iyi niyeti koruyacak daha güçlü sistemlerdir.
Ve belki de artık Türkiye'nin de daha yüksek sesle konuşması gereken dört harf vardır: MEAL.
Onur ELATAŞMEAL Uzmanı
